Thiên tài –
là một cụm từ thường được gán với những tài năng nở sớm. Họ gần như được gán với cái mác thành công.
Gia đình,
là một thứ như một cán cân: một bên là áp lực và kỳ vọng, một bên lại như là động
lực và chỗ dựa giúp ta tiến lên. Chẳng phải lúc nào cân bằng cũng hay, cũng như
lúc nào cũng mất cân bằng lại khiến ta rất mệt mỏi. Cách sắp đặt của cánh tay
đòn dường như quyết định điều này. Hãy nghĩ mà xem, nếu đòn cân nằm song song
với mặt phẳng ngang của cơ thể, với một bên đĩa bị nghiêng suốt thời gian và ta
không ý thức được điều này, điều gì sẽ khiến ta không đi vòng vòng trong suốt
thời gian đó? Nhưng cũng từ ý này, khi tôi nghĩ về việc nếu đĩa cân ở vị trí
trước sau, thì có lẽ, lại là một sự tuyệt vời nếu biết sử dụng sự mất cân bằng.
Hãy nghĩ về việc ta cứ chúi đầu xuống: thực ra, bằng cách lợi dụng trọng lực,
ta có thể bứt phá cực nhanh bằng cách nghiêng người về phía trước (đó cũng là lý
do vì sao mà động tác chạy nhanh nhất lại là kiểu nghiêng người về phía trước
(dù rất khó để giữ động tác này liên tục) và nghiên cứu rằng người da đen
thường có tốc độ chạy nhanh hơn vì rốn – vị trí trọng tâm của họ thấp hơn nhiều
người da màu khác). Điểm yếu của kiểu trục này, là nếu ta không thể nhận biết
độ lệch của cán cân, rất có thể ta đang nhìn nằm ngửa mặt suốt một thời gian
dài vì bị kéo rị ra sau, hoặc nhẹ nhàng hơn là tự kiêu ngẩng mặt nhìn trời.
Để đi sâu
hơn, bằng vốn sống nhỏ nhoi của mình, tôi xin phép bàn sơ qua về một hướng mà
tôi thấy trong xã hội hiện tại. Khi một đứa trẻ sinh ra, cha mẹ sẽ kỳ vọng
chúng là thiên tài. Đáng quan ngại thay, không phải tất cả đều là thiên tài. Nhưng
các bậc phụ huynh sẽ vẫn kỳ vọng, bằng nỗ lực sẽ bù đắp phần nào lý do tại sao
mày không phải thiên tài. Nhưng nỗ lực cũng chỉ có giới hạn. Một nỗ lực sẽ có
thể thắng được thiên tài không nỗ lực, nhưng sẽ làm thế nào chống lại một người
vừa nỗ lực lại vừa có thiên khiếu? Chẳng thể nào. Luôn có ai đó ngoài kia, tài
giỏi bẩm sinh, nhận ra điều đó, chẳng hề tự kiêu, bước từng bước vững chắc trên
con đường dẫn đến thành công của mình: và họ vẫn chẳng tự kiêu dù điều đó. Nhưng
cuộc sống thú vị ở chỗ, tính người khiến chúng ta đa dạng, và thành công có
nhiều định nghĩa, cũng như sự phong phú ngày càng tăng qua các cuộc cách mạng
công nghiệp. Tôi sẽ dẫn chứng điều đó, bằng nhiều cách có thể thay đổi cách ta
nhìn nhận vấn đề.
Sẽ luôn có
ai đó giỏi hơn bạn trong một cuộc đua. Thực ra điều này đôi khi sai, nếu chỉ có
một cuộc đua: sẽ có ai đó giỏi nhất. Nhưng cuộc sống không phải chỉ có một thứ,
cũng như ai đó nói, chẳng ai biết tất cả. Khá là ngu ngốc, khi đánh cược mạng
sống của mình trong trận chiến với lợi thế của đối phương. Một cuộc thi với
luật lệ đã định trước, bạn chấp nhận tham gia thì phải tuân thủ nó, học hành
chính là một thứ gần như vậy: khi bạn ganh đua người khác về điểm số với cùng
cách học. Khi mọi thứ càng giáo điều hơn, điểm số càng đánh giá ít tiêu chí
hơn, và có ít cách thắng người khác hơn, thì bạn phải chấp nhận một số bất lợi
của mình. Nhưng, chúng ta có nhiều cách để đạt đến điểm số đó mà vẫn tuân thủ
luật chơi: luật chơi chỉ dành cho kỳ thi cuối cùng: không gian lận – gần như là
quy định duy nhất. Vậy thì đích đến là định lượng mức kiến thức mà bạn thu được:
và có rất nhiều cách để một người học và hiểu điều gì đó.
Tiện đây,
có thể chăng - nên lái lại một chút về gia đình, cách mà nhiều bậc phụ huynh kỳ
vọng vào con trẻ. Là thế này, khi biết rằng con bạn không phải một thiên tài,
thì nhiều người chấp nhận rằng phải chăm chỉ hơn. Nhưng chăm chỉ trong thế giới
hiện tại là không đủ. Như đã nói ở trên, và bổ sung thêm một chút, bởi vì chăm
chỉ, còn là một thành tố của khả năng tự chủ kiên trì và mức độ tập trung. Hãy
thử nghĩ về một đứa trẻ được kỳ vọng đứng đầu lớp với mức không về tài năng
thông thường, được yêu cầu ngồi vào bàn, học theo cách thông thường: nhưng rất
tiếc mức độ hấp thu và tăng trưởng của đứa trẻ không như vậy. Đến lúc này, có
lẽ đã nên nói về tài năng nở muộn: những thứ khiến thành công của họ đạt được
chậm hơn người khác lại phụ thuộc nhiều yếu tố hơn bình thường, bao gồm ít nhất
ba thứ: sự tự chủ kiên trì, một đức tin mù quáng và phụ thuộc rất nhiều vào nỗ
lực của những người xung quanh. Một sự khó khăn thứ tư: chính là những yếu tố
này phải gắn kết cùng nhau: làm sao mà bạn cứ làm một việc trong suốt một thời
gian dài khi mà tất cả mọi người xung quanh đều nói rằng bạn hãy bỏ cuộc – đồng
nghĩa với việc phải chống lại cả thể giới. Một người lớn với khả năng độc lập
tài chính có thể từng chút một tiến lên với nguồn lực đủ sống nên bỏ qua những
điều đó, nhưng làm thế nào nếu bạn chỉ là một đứa trẻ: và gia đình của bạn cũng
khuyên bạn nên bỏ cuộc (đại khái của ý tưởng này, là vì tôi thấy rằng, nhiều
cha mẹ mà tôi thấy nói rằng đứa trẻ của mình có mỗi việc học mà không xong thì
nên nghỉ luôn đi). Thực ra, vấn đề cốt lõi ở đây là phương cách phù hợp và tìm
ra nó. Là thế này, một thiên tài hay tài năng nở sớm – sẽ dễ tìm ra cho mình
phương thức phù hợp và chứng minh điều đó bằng kết quả: kết quả quá rõ ràng để
bị phủ nhận. Tài năng nở muộn khó khăn hơn nhiều, và nó còn khó khăn hơn cho
một đứa trẻ: chúng phải lần tìm phương pháp phù hợp với mình, mà có thể chúng
chẳng biết gì nhiều ngoài phương cách mà cha mẹ chúng biết. Được dạy một phương
pháp mà phụ huynh tin rằng chúng là cách dẫn đến thành công cho đứa trẻ: nó có
thể đúng hoặc sai: thứ quyết định là kết quả sau cùng, nhưng ngay từ đầu, điều
khiến cha mẹ chọn là vì nó đã từng cho ra kết quả: Cả gia đình sẽ phải nỗ lực
tìm ra phương cách đúng: tin vào điều đó một cách mù quáng (nói về mù quáng,
đây là cái nhìn nhiều chiều: hãy nghĩ về một phương pháp không phù hợp phụ
huynh tin rằng đó là đúng bởi vì họ tin tuyệt đối vào kết quả đã được chứng
minh bởi con nhà người ta, đứa trẻ không biết gì nhiều hơn ngoài tin vào cha mẹ
chúng, còn thực tế là các kết quả trước mắt đều không ổn: dù biết rằng sai
nhưng ta vẫn tin rằng nó ổn vì ai đó đã làm được bằng cách này: niềm tin mù
quáng trong trường hợp này khiến mọi thứ sụp đổ và đôi khi không thể đứng lên:
vì chẳng thu về được gì cả, mọi người sẽ đổ lỗi cho nhau mãi mãi, trong khi có
thể bắt đầu lại hoặc điều chỉnh một lúc nào đó, vấn đề ở đây là quỹ thời gian:
đôi khi đã quá muộn, hoặc người trong cuộc cho rằng đã quá muộn nên bỏ cuộc
trong việc thay đổi, kiểu phóng lao theo lao hoặc bỏ cho rồi, kiếm việc gì sống
tạm (quá trình nỗ lực trở lại trong việc sống tạm lại là một câu chuyện khác));
nhưng một phương pháp đúng, kết quả mà cả cha mẹ và đứa trẻ đều thấy tốt. dù
cho chưa có tiền lệ, nhưng vì có niềm tin và đứa trẻ thấy tốt, đôi khi lại là
động lực cho tự chủ kiên trì: khi đến được con đường này: thì sự gian truân,
mâu thuẫn hay đồng tình thì cũng đều là những câu chuyện thú vị cho thành công
cuối cùng. Tình huống thế này, kết quả tốt, cả hai đều tin thì là happy ending.
Đứa trẻ tin, cha mẹ phản đối, nếu kết quả tốt thì đứa trẻ sẽ được công nhận,
nếu không, đó sẽ là cái cớ để bị chì chiết, hoặc cha mẹ tốt thì sẽ động viên
đứa trẻ tìm thêm cách khác.. Đứa trẻ không tin, cha mẹ ép buộc, thì sẽ gần như
chẳng có động lực để có cái gọi là kiên trì. Và cả hai không tin, thì thôi
chẳng biết nói gì hơn. Mù quáng ở đây: được người trong cuộc hoặc người ngoài
cuộc nhận xét, nhưng có thực sự mù quáng hay không: là do người trong cuộc
quyết định: Bởi vì kết quả thu được đôi khi không quan trọng, và thực sự thì ở
đây như ai đó nói: quá trình mới là điều quan trọng: đó là câu chuyện về phương
trình tri thức mới mà tôi sẽ nói ngay sau đây.
Phương
trình này như sau: tri thức = nhạy cảm * trải nghiệm. Tri thức thu được đôi lúc
chưa có cách định lượng trên thế giới: điều đó khiến kết quả không được coi
trọng. Nhưng hãy nhìn vào phương trình: thứ gì là quan trọng mà bạn dùng để thu
được nó. Trải nghiệm, đa phần phụ thuộc tình huống, và nếu đổi sang thứ khác,
rất ít người có thể ngoại suy để sử dụng. Nhạy cảm lại là một vấn đề khác: nó
là thứ thuộc về cốt lõi, và không thể thu được trong ngày một ngày hai, nó là
thứ nằm trong não của mỗi người, là thứ được tạo thành bởi ý thức cá nhân hơn
là tập thể: và chúng ta có thể chứng minh bản thân có ý thức vì ta biết, còn
làm sao chứng minh được người đối diện có ý thực hay không? Một số ít phải tự
bản thân khám phá, nhưng rất nhiều trải nghiệm có thể rút gọn bằng cách sử dụng
những gì người khác học được và chia sẻ - đó là cách mà lứa tuổi đôi khi lại
chẳng quan trọng trong việc tích lũy tri thức: nếu cứ sống lâu là giỏi, thì
golf đã là môn thể thao chỉ dành cho người già.
Quay lại
nào, đi quá xa bởi gia đình, chúng ta quay lại phương cách để chống lại luật
chơi. Cuộc chiến nào cũng có một số luật chơi mà ta phải tuân thủ, còn ngoài đó
ra thì sao cũng được. Một cuộc chiến sinh tồn là: đừng để chết, chỉ có vậy. Trên
sàn chứng khoán thì một số nơi chỉ cần bạn có tấm bằng đại học để trở thành nhà
giao dịch (một số còn chẳng cần) và không được sử dụng lợi thế đen, cùng một số
thứ khác. Ngoài ra, bạn chỉ cần kiếm được nhiều tiền thì là người thắng. Đúng
vậy, những cuộc chiến mà có luật lệ, thường chỉ là cuộc chiến cuối cùng, còn
cách bạn rèn luyện bản thân, tạo ra cho mình những lợi thế, hoặc sử dụng bất
lợi như lợi thế: miễn chiến thắng: bản thân hoặc địch thủ là được (nhưng nhớ
tuân thủ luật chơi). Nói vậy, để thấy, khi làm một bài thi, thì người ta định
lượng kiến thức mà bạn có. Bạn phải tìm cách phù hợp với mình để có số kiến
thức đó nếu muốn vượt qua cái gì đó: một cuộc đua mà bạn cần tuân thủ một số quy
định mà không được phép phá vỡ nếu không muốn bị cấm cửa, chúng không định
lượng cái mà bạn có – bạn cần có thứ mà chúng định lượng: thế nên cũng chẳng ai
định lượng cách mà bạn có nó. Qua khỏi cuộc đua này lại đến cuộc đua khác, và
thứ mà bạn có sẽ quyết định thứ gì bạn thiếu cần bổ sung cho cuộc đua tiếp theo
để là người chiến thắng.
Một cách
khác, là quy mô của cuộc đua để được đánh giá. Như thế nào? Đó là chuyện quyết
định, Là con cá lớn trong chiếc ao nhỏ, hay là con cá nhỏ trong chiếc ao lớn
thì hay hơn? Đa số dư luận xã hội hiện tại, sẽ nói rằng đừng cứ làm vua một
chiếc ao nhỏ, mà phải vươn mình ra biển lớn, dù là cá nhỏ trong biến cả đó. Hay
là, đừng tự sướng vì là con cá lớn trong chiếc ao nhỏ, bạn cũng chỉ là chú cá
nhỏ trong biến cả rộng lớn thôi. Điều đó đúng hay không? Nó là vấn đề của sự tự
tin và cái đích cuối cùng mà ta hướng tới: trong đa số trường họp cần đến sự tự
tin hơn là chiến đấu với kẻ khác để rồi thất bại, kẻ đứng đầu chiếc ao nhỏ lại
đạt được gì đó, hơn là kẻ đứng dưới đáy của chiếc ao lớn. Thực ra, đó cũng là
thực tại: khi mà tưởng bạn cao siêu nhất cái trường cấp 3 mới được vào đại học
top, thì nhận ra bạn bè đang ngồi trong lớp trường top của bạn cũng phải qua
được mức điểm đó mới vô được đây. Mạng xã hội lan truyền về con ếch và chiếc
giếng của mình, thì bạn có thể tự hào, vì sự tự tin mà bản thân nhận được, miễn
là không tự ti, thì đứng top ở đâu đó có thể là cơ hội cho bạn nhận được những
thứ mà kẻ đứng dưới của cái hồ lớn không nhận được, thì những gì mà họ lấy được
khi tiếp cận với những người giỏi nhất, có thể là thứ bạn thậm chí không nhận
thức được chứ đừn nói là tiếp cận với nó: người ta không đong bạn có gì, mà bạn
phải biết mình có gì khi tham gia vào cuộc chơi của người khác, hoặc là bạn tạo
ra cuộc chơi chung. Nhưng thực tế, những cuộc chiến lớn, không đong bằng những bằng
cấp, mà đánh giá bằng số tiền kiếm được (như sàn chứng khoán) hay ai là kẻ sống
sót sau cùng (một cuộc chiến sinh tử) – Lúc này, bạn có gì, sử dụng chúng ra
sao, thì những thứ ở đây là bất lợi thì lại có thể đem lại cho bạn lợi thế: suy
cho cùng nó cũng là trò búa bao kéo: lợi thế và bất lợi nằm ở trong đầu người
ra quyết định.
.
.
.
Tái bút:
Bài viết được lấy cảm hứng từ các cuốn sách của các tác giả
- Malcolm
Gladwell với chú chó nhìn thấy gì, David & Goliath;
- Dan
Ariely với series Phi lý trí;
- Simon
Sinek với Bắt đầu với câu hỏi tại sao
- HomoDeus
của Yuval Harari;
- Lợi thế
đen từ Sheelah Kolhatkar;
Và nhiều
cuốn sách đọc nhưng chưa đủ khả năng để diễn đạt lại nhưng vẫn nằm đâu đó trong
đầu chưa liệt kê ở đây.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét