Bản chất, hiện tượng và kẻ giả danh mang tên xã hội

Khi cái sai được gán mác thông thái, thì sự đúng sẽ trở nên ngu si!

Đó là dòng bình luận cho một cuốn sách mà tôi đọc gần đây, và đó chính xác là những gì thuộc về mối quan hệ biện chứng giữa hai mặt đối lập.

Để dễ hình dung, tôi xin trích dẫn một cách so sánh được đặt ra trong cuốn sách Lược sử vũ trụ của Hawking. Ông nói rằng, vũ trụ tồn tại 2 loại hạt: vật chất và phản vật chất. Thế giới của chúng ta đang sống là thế giới của vật chất, và chắc chắn tồn tại một thế giới cấu tạo bởi các phản hạt, thế giới của chúng ta có thê chính là phản thế giới, Khi vật chất được gọi là phản vật chất, thì phản vật chất lại là vật chất. Nói đơn giản, đó chỉ là tên gọi.

Tại sao tôi lại đặt ra câu hỏi về cái này, bởi lẽ xã hội hiện tại (không đánh đồng) tồn tại những khái niệm kỳ lạ, mà người ta gọi là khôn, lanh, thông minh hay cái gì đó tương tự. Phóng xe lên lề đường, điền vào chỗ trống, ranh giới vài giây giữa đèn xanh và đèn đỏ. Thực ra, những điều này được tôi suy nghĩ từ lâu, nhưng đến hôm nay, sau một thời gian suy nghĩ về ý thức và con người, sự tồn tại giữa bản chất, vật chất và hiện tượng biểu thị ra, tôi quyết định phải làm gì đó, nói đơn giản là để cứu một ai đó ra khỏi vòng xoáy kim tiền

Chuyện bắt đầu thế này, tôi được giao quản lý một số lượng nơ nhất định, nhiệm vụ là phải mang thu lại sau khi hết tiệc. Kết thúc tiệc, tôi quên, bỏ qua chuyện ko ai đưa lại mặc dù tôi ngồi lì đó, thì là tôi sai, vì tôi được giao phải chủ động thu nơ, mặc dù thực sự là tôi ko nhớ nổi mặt mấy bạn tiếp viên (kể cả nhỏ bạn của người tôi đang thâm thương tôi cũng ko tài nào nhớ nổi). Ở đây nảy sinh 2 vấn đề, là phục vụ giữ luôn, hoặc quản lý lấy để bán lại. Dù thế nào thì cũng đều là không tốt và sai hoàn toàn. Điều đáng nói và gây nảy sinh tới bài viết này, là cả đối tượng của cả 2 trường hợp này đều là những con người tri thức, mức học vấn đại học. Điều này khiến tôi gợi nhớ đến vài luận điểm khác còn gây tranh cãi: học vấn và văn hóa, nhà nhà học đại học và kiếm tiền bất chấp. Ngoài ra, nó còn gợi lại cho tôi lo lắng về vòng xoáy kim tiền khiến một điều gì đó bị coi là đúng, mà tôi sẽ đề cập ngay sau đây.

Để dễ hình dung vào chủ đề, tôi sẽ liên hệ vào thực tế mà dường như ai cũng biết, đó là thứ bị gọi là nhũng nhiễu cấp dưới và hành dân. Điều này được giới tri thức, những người quyết tâm thay đổi hiện thực và thoát khỏi cái vòng xoáy đó, nêu bật vấn đề bằng vài câu chữ: quan thì cũng từ dân mà ra. Chúng ta sẽ bàn về nhóm trưởng, người quản lý một số lượng nhất định những người mà mình tìm cho nhà hàng để phục vụ. Số lượng và chất lượng (thời gian, tác phong, thái độ và nhiều cái khác) được giao cho nhóm trưởng quản lý, họ làm sai, anh bị phạt. Đó là điều tất nhiên. Bằng cách này, nhà hàng có thể chia sẻ gánh nặng về con người. Điều đáng nói nằm ở chỗ, nhóm trưởng sẽ nhận lại một số lương nhất định từ những người mà mình quản lý. Câu hỏi ở đây là, nhà hàng có chi tiền riêng cho quản lý (nhóm trưởng) hay ko? Nếu có thì sẽ nảy sinh một vấn đề ở cấp cao hơn. Những theo những gì tôi biết thì là không. Mỗi nhóm trưởng sẽ giữ lại tối đa 40k từ người cấp dưới sau khi được nhà hàng trả lương. Xét về mức độ quản lý, tức là làm việc với con người, mỗi người một tính, việc được trả một mức chi phí là đúng, bởi vì đó là chi phí rủi ro, cũng như là mức độ lao đông trí óc. Nhưng, tự cho phép mình lấy 40k là quá nhiều – xét trên một số số đơn thuần là ít, nhưng đó là 1/3 tiền lương (nhà hàng trả 150, nhóm trưởng nhận 140 và đưa lại cho phục vụ cấp dưới 100, câu hỏi là 10k đi đâu?). Rõ ràng, chi phí quản lý bị đôn lên quá cao, và những người phục vụ bị làm giá lẫn nhau. Khi bị coi là tất nhiên, cấp thấp phấn đấu lên cấp cao hơn để đút túi phần tiền quản lý (hợp lý) và phần làm tiền người khác (sự sai trái). Nhận sai công sức của bản thân, âm thầm đút túi rồi tự cho đó là thông minh, điều sai này bị coi là thông minh và tạo ra một vòng lặp kim tiền ko dứt.

Để giải thích cho điều này, tôi nghĩ viện tới khái niệm về tư bản là tốt nhất. “Bản sắc cá nhân” – đó là cách giải nghĩa từ đơn giản nhất. Một flag là cách một đất nước phát triển, kéo cả đất nước lên. Điều sai lầm của những người nhận thức kém, chính là đạp người khác xuống để nâng cao vị thế của mình. Việc lấn làn cơ bản là để tận dụng thời gian của bản thân, nhưng qua đó lại khiến người khác của mất thời gian. Điều này được đánh giá là “thông minh”, bởi vì nó tận dụng được bản thân bất chấp kẻ khác. Và theo lý thuyết trò chơi, tổng bằng không! Một ví dụ khác dễ thấy là những tiệm sửa xe kiểu ăn xổi ở thì, luộc đồ của người khác. Vài trăm nghìn ăn được, liệu có đáng giá bằng uy tín- kết quả của uy tín là sự trở lại và những người tới vì được giới thiệu. Kinh tế nên phát triển bằng những mối quan hệ vô hình, thúc đẩy tạo ra giá trị thặng dư. Để thay đổi thực tế này, cần có những người trẻ đủ khả năng nhận thức và thay đổi điều này.

Đáng lo ngại thay, rất nhiều người mà tôi gặp, như đã nói ở trên, đang đi vào vòng xoáy đó, họ bị nhồi nhét ý nghĩ về đức tính được xã họi công nhận. Một câu nói tôi độc được trong trang truyện của một nhà xã hội: “Những người mẹ sinh con sớm mà chưa đủ khả năng giáo dục con cái, lại có những suy nghĩ sai lệch, liệu những đứa trẻ được giáo dục trong môi trường này có con đường nào khác hay rồi cũng sẽ sinh sớm và để mặc đứa trẻ bươn chải với cuộc đời?” Những người thiếu tri thức thì cứ lặp vào đó. Những kẻ được học thì dùng “trí” của mình lừa đảo từ kẻ hiểu ít hơn mình đến người không biết gì. Những người ít học, cho rằng đó là hay ho, là “thông tuệ”, nên hướng con cái mình vào con đường đó rồi tự hào với đời. Một xã hội với kẻ trí lừa lọc nhau, kẻ thấp hơn lừa người thiếu hiểu biết. Đó hoàn toàn ko phải là ý nghĩa của lý thuyết kinh tế học, nơi mà người dân thì muốn, còn quyết định cái gì cần là việc của chuyên gia. Và giờ, chuyên gia đang giấu thông tin để làm lợi cho mình. Liệu, đó có phải là vì lòng tham? (Thêm một câu chuyện ngoài lề, đó là người giàu đem tiền tới cho người nghèo để phá hủy môi trường bản địa (nói đơn giản là khai thác bất chấp môi trường), người giàu kiếm được rất nhiều tiền, người nghèo kiếm được chút chút, môi trường bị tàn phá, kẻ chịu thiệt hại là dân địa phương không đủ khả năng và không đủ tiền di chuyển ra chỗ khác, trong khi người giàu rung đùi ở nơi không bị ảnh hưởng, mà có bị ảnh hưởng thì cũng chỉ cần tới một nơi trong sạch hơn. Câu hỏi, bạn nên phấn đấu trở thành người giàu hay không để người giàu làm ảnh hưởng đến mình? Một sự thật đau lòng, là với nên kinh tế tiêu thụ, mức sống an phận cuối cùng sẽ bị đụng tới, vấn đề chỉ là thời gian. Chỉ cần nhìn vào một ngôi làng vẫn sống ổn cho đến khi giá cả leo thang và công việc ở một địa phương không đủ kiếm sống phải lên thành phố. Đó lại là một nghịch lý khác, lên thành phố thì đông dân và có việc dù phải sống vạ vật, vì ở quê thì không có việc làm. Cần lắm tri thức để khởi nghiệp tạo ra việc làm ở vùng quê hơn là tìm đến nơi thành thị tranh giành những công việc không cần đến trí tuệ hoặc dùng trí não để lừa lọc nhau). Lan man thế đủ rồi, một câu chuyện khác mà tôi muốn chia sẻ, nhưng trước tiên, là câu trích dẫn từ cuốn sách tư duy nhanh và chậm của Daniel Kenehneman, đại ý rằng, đạo đức của người lượm được của rơi còn phụ thuộc của giá trị của số tiền nhặt được. Mấy lão ban nhạc ở chỗ tôi, ngày thường thì chi tiền rất hăng, còn đưa ra cho đếm, mỗi người không tới 150k; được một hôm, mấy lão giếm hết khi mà số tiền lên tới 7 triệu (chia đều thì khi bớt 1 người thì số tiền 4 người còn lại nhận thêm cũng được kha khá).

Để kết thúc thế giới bi quan và bài viết này, thực ra tôi đã thấy ánh sáng. Một lần đi chùa, tôi thấy một đứa trẻ chỉ cho cha mình biển cấm chụp ảnh, hay lần một nhóc không lấy bì nilon khi mua truyện. Có vẻ như sách báo, và tuyên truyền từ những người trẻ, những cộng đồng mong muốn sự thay đổi đã có tác dụng. HCMC nay đã ít rác hơn, những cây đèn trang trí ngày tết cũng không bị giựt nữa.     

Nếu cần một giải pháp tốt hơn cho một sự bi lụy, thì tôi nghĩ tốt nhất là tạo ra lợi ích trước mắt để dẫn tới lợi ích lâu dài. Đừng quên người dân mình dân trí còn thấp, họ không thể tiên lượng được những điều quá xa, khi mà miếng cơm còn chưa no đủ. Những kẻ lừa đảo cũng dùng miếng lợi trước mắt để lừa người dân vào bẫy, vậy cớ sao những người tri thức chúng ta không thể vận dụng được điều này để hướng họ đến điều đúng đắn. Những bậc cha mẹ nông thôn đã thấy được rằng phải học thì mới có thể tiến lên, nhưng giới hạn của họ vẫn là đồng tiền, là làm thuê cho người khác. Hãy để những người đứng đầu quyết định, “nhưng nếu những gì họ nghĩ là sai thì sao?”. Có một sự thật rằng, những tiến bộ lớn nhất đều dường như không màng tới đạo đức (tôi không nói phi đạo đức), bởi vì đạo đức là vấn đề mơ hồ. Thế nào mới gọi là tiến bộ? Cái gì mới là văn minh? Mặc dù việc tự suy nghĩ là rất khó khăn, nhưng không còn cách nào khác, mỗi người chúng ta phải mở rộng tri thức, nhận thức của mình, không ngừng suy nghĩ và nghi ngờ, để cái sai không trở thành một điều tất nhiên và giả danh thông minh đi vào xã hội. Đừng quên, thứ gọi là văn minh phương Tây, chỉ mới chừng 500 năm trước thôi, còn treo mèo lên trên đống lửa để giải trí với tiếng thét của chúng (Steven Pinker). Con đường chắc chắn không dễ dàng,